هرگز او را به سوى جمود و تقشّر سوق نداده است . او با جامدان و قشريان نبرد كرده است . او اسلام را آنچنان‌كه شايسته است شناخته است و لهذا حق عقل را محترم شمرده است . شيخ طوسى با آنكه محدّثى عظيم الشأن است و كتاب تهذيب الاحكام و كتاب استبصار او بهترين دليل بر مدّعاست ، مسائل اصول دين را حق طلق عقل مىداند ، به اين معنى كه تعبّد و تقليد را در اين مسائل جائز نمىشمرد . شيخ تنها در يك رشته از رشته‌هاى علوم اسلامى كار نكرده و متخصّص نشده است بلكه در رشته‌هاى گوناگونى زحمت‌كشيده و متخصّص شده و كتاب تحنيف و تأليف كرده است و در همه آن رشته‌ها از طراز اوّل است . او هم فقيه است ، هم محدّث ، هم متكلّم ، هم مفسّر ، هم رجالى و هم اديب . . . » . « 1 » مرحوم استاد على دوانى نيز چنين مىنگارد : « در ميان انبوه دانشمندان شيعه كمتر دانشمندى را مىتوان يافت كه با همهء احاطه و تسلّط در علوم و فنون گوناگون و آثار ارزنده فكرى و قلمى كليهء تصانيف و آثار آنها ، مانند تأليفات و آثار قلمى شيخ الطائفه ، همگى مورد توجه كليهء طبقات دانشمندان واقع شده باشد . تا زمانى شيخ ، دانشمندى در ميان شيعه برنخاست كه صاحب آثارى در تمام رشته‌ها به پختگى ، متانت و جامعيت آثار شيخ الطائفه باشد . مثلا شيخ صدوق و شيخ مفيد و سيد مرتضى و سيد رضى همگى آثار بسيار و قابل ملاحظه حتى در بسيارى از علوم داشته‌اند كه جزو كتب پر ارج جامعهء شيعه است ولى جامعيت آثار شيخ را نداشته است . بعد از شيخ نيز ، محقق اوّل و علامهء حلّى و خواجه نصير الدين طوسى و ديگران در بسيارى از علوم و فنون ، آثار شكوفايى از خود به يادگار گذارده‌اند . ولى با اين فرق كه آنها در يك فن يا در چند رشتهء علمى كتابهاى پر ارج نوشته‌اند مانند كتب فقه و اصول محقق و علامه و كتب فلسفى و كلامى خواجه ، ولى اهميت شيخ الطائفه در اين است كه با همهء تقدّم زمانى كه نسبت به آنان دارد ، در كليهء علوم اسلامى و متداول عصر ، فقه ، اصول ، كلام ، تفسير ، حديث ، رجال و فهرست ، عبادات و حتى تاريخ ، آن‌چنان آثار پرمغز و برجسته‌اى دارد كه در تمام دوران تاريخ هزارسالهء شيعه ، همواره مورد استفادهء فقها و مجتهدين و دانشمندان و متكلمين شيعه

--> ( 1 ) . مجموعه آثار شهيد مطهرى ، 20 / 127 - 144 .